   
|
دموكراسي در بستر خشونت
نگاهي به حادثه سامرا
نويسنده: دكتر حسين دهشيار
اقدام گروه هاي خردستيز در عراق كه زيارتگاه و مقدسات مذهبي بخش وسيعي از مردم را هدف تخريب قرار داد و پيامدهاي ناشي از اين اقدام كه منجر به از بين رفتن جان ده ها نفر از پيروان مذاهب ديگر شد نيازمند ارزيابي متفاوت از شرايط است. اين حادثه و نتايج منتج از آن نشان داد كه كشور عراق به ضرورت ساختار تكه تكه و ارزش هاي متعارض از نقطه نظر ماهوي، بي ثباتي مداوم را در آينده قابل پيش بيني تجربه خواهد كرد. عراق به عنوان كشوري جهان سومي به لحاظ سابقه تاريخي و ويژگي هاي جغرافيايي فاقد يك كليت يكپارچه به نام ملت است. آنچه در اين كشور ملت ناميده مي شود و در سال ۱۹۳۲ به دنبال استقلال از انگلستان حادث شد چيزي بيش از مجموعه اي از گروه هاي قومي، زباني، نژادي و مذهبي نيست كه بيش از آنكه به هم شباهت داشته باشند تفاوت هاي عميق و ريشه اي آنها را برجستگي مي دهد. در طول دوران سلطنت و بعد، دوران جمهوري كه با سقوط صدام حسين به پايان رسيد حكومت هاي اقتدارگرا با توسل به حربه خشونت، ارعاب و تطميع موفق شدند يكپارچگي را در بطن حاكميت ارزش هاي بعثي و توجيهات بعثي سامان دهند. اما از بين رفتن اقتدار مركزي و به يك باره ماهيت به شدت تصنعي مليت عراقي به جلوه گري پرداخت. خشونت حكومت بر مردم براي كنترل، امروزه جاي خود را به خشونت به وسيله گروه هاي متفاوت عليه يكديگر داده است. خشونت در عراق امروزه بيشتر از دوران پيشا اشغال نيست بلكه خشونت سنتي امروزه تنها به جهت فقدان حضور حاكميت فراگير مركزي رويت پذيرتر است و از پوشش خبري وسيع تر برخوردار است. شرايط امروزي عراق حاصل حضور نيروهاي اشغالگر نيست بلكه بازتاب واقعيات تاريخي و ارزشي اين كشور است. به همين روي هم بدون توجه به عملكرد اشغالگران و چگونگي برخورد آنان با موضوعات درگير، حوادث بدوي محور و انسان ستيز در عراق تداوم خواهد يافت. گرايش ها و تفكرات بخشي محور، خواه ماهيت مذهبي و يا نژادي داشته باشد امروزه تجلي فزون تر يافته اند چرا كه گروه هاي قدرت طلب با توسل به آنها خواهان به دست گرفتن قدرت هستند و يا اينكه حداقل در موقعيتي قرار گيرند كه از قدرت چانه زني بالاتري برخوردار شوند. آنچه بايد از اين حوادث استخراج كرد دو واقعيت چالش ناپذير است. منازعات قومي، قبيله اي، زباني و مذهبي در عراق به مانند بسياري ديگر از كشورهاي قابل حل وفصل با توسل به روش هاي اقتدارگرايانه نيستند. وسعت اين تعارضات و عمق گسترده اين تقابل ها به لحاظ خصلت تاريخي ممكن است به لحاظ هراس توده ها براي مدتي ماهيت «پادري» پيدا كنند اما به محض از بين رفتن فشار خفقان آور كه از جانب قدرت برتر اعمال مي شد به جلوه گري بپردازند و «سرفصل» موضوعات شوند. با در نظر گرفتن اين نكته مهم است كه نبايد تلاش را بر اين قرار داد كه با ايجاد يك حاكميت مقتدر و مركزي به پايان معضلات اميد بست. بنابراين مي بايست به روشي متفاوت كه در كشورهاي غربي در طول پانصد سال گذشته تجربه شده و ثمربخش بوده است نگاه را معطوف كرد. حركت به سوي دموكراسي تنها روشي است كه اين امكان را ايجاد مي كند كه در بلندمدت مديريت انديشه محور منازعات و تفاوت هاي ارزشي تحقق يابد. فرآيند دموكراتيك به ضرورت ماهيت آن در كوتاه مدت منجر به قدرت يابي گروهي مي شود كه از نقطه نظر عددي از كثرت بالاتري در مقام مقايسه برخوردار است. اين واقعيت به ضرورت خصلت هاي انساني، منجر به فزوني يافتن استعداد براي گرايش به سوي اقتدارگرايي و انحصار در گروه حاكم مي گردد. اين واقعيت را امروزه در عراق نيز شاهد هستيم كه بزرگترين گروه درصدد به دست آوردن فزون ترين بهره ها به جهت برتري عددي است. اما آنچه بايد مورد توجه قرار گيرد اين فهم تاريخي است كه بزرگترين گروه براي هدايت جامعه و تثبيت قدرت نيازمند اين خواهد شد كه به نيازهاي گروه هاي ديگر هر چند كوچك توجه خود را معطوف سازد. حكومت براي تحقق خط مشي ها و سياست هاي خود نيازمند بسيج منابع و افراد در جامعه است و اين حكومت را مجبور مي سازد كه براي تسهيل مديريت امكان بروز بحران را مجال ندهد. بدين روي در شرايطي كه به قدرت رسيدن حكومت مبناي دموكراتيك پيدا مي كند گروهي كه از نظر عددي برتر است براي حفظ انسجام ارزشي مورد نظر كه در بين افراد خود دارد مي بايست شرايطي فراهم كند كه منابع به سوي حفظ اين انسجام هدايت شوند.
بدين جهت نياز به كسب درونداد در شكل حداقل آن از سوي طرفداران خود است. اما براي تحقق اين درون داد گروهي، حكومت مي بايست بتواند با بسيج منابع آنها را بهره مند سازد. اين تنها در صورتي قابليت تحقق پيدا مي كند كه در شكل حداقل، عدم مخالفت و در شكل وسيع، حمايت همه جانبه گروه هاي غيرهمشكل را به دست آورد تا از اين طريق به اين مهم توفيق پيدا كند كه افراد همسو از نقطه نظر ارزشي را راضي نگه دارد. به ضرورت اين واقعيات است كه فضاي دموكراتيك هر چند در مراحل ابتدايي و بدوي، به تدريج بسترساز دستيابي به فهم و درك غيرقبيله اي، زباني و مذهبي از پديده ها مي گردد. توده ها به تدريج به لحاظ نيازهاي حكومت براي تداوم اقتدار خود، به اعتبار ارزش ها در شكل دادن به مناسبات سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي وقوف مي يابند و آشنا مي شوند. اين فرآيند سبب ساز اين مي گردد كه حكومت گسترش فضاي خشونت ستيز و خردورز را در جهت منافع خود بيابد و مردم را به اين سوي تشويق كند. عراق در مسيري گام برمي دارد كه گريزي از آن نيست. در مراحل آغازين خشونت هاي قومي، قبيله اي و مذهبي به شكلي فزاينده برجستگي مي يابند وليكن در بلندمدت بر بستر نيازهاي حكومتي شاهد شكل گرفتن رفتارهاي دموكراتيك و نگاه غيربدوي و به دور از وابستگي هاي بلوكي خواهيم شد. استحكام يافتن دموكراسي و جوانه زدن ارزش هاي دموكراتيك نيازمند تجربه، ممارست و اعتقاد به برتري انديشه بر خشونت است.
سرمقاله: دموكراسي در بستر خشونت / نگاهي به حادثه سامرا دكتر حسين دهشيار
روزنامه شرق ، شماره 707 به تاريخ 7/12/84، صفحه 1 (صفحه اول)
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 44 بار
|
فهرست نشريات
