  
|
رمز گشايي از تالاب ها
ضرورت احياي تالاب ها با هدف غناي هر چه گسترده تر آبزيان دريايي(3)
نويسنده: محمدرضا اسماعيل پور
عدم توجه به آمايش سرزمين سبب شده است كه تالاب ها به عنوان مهد زاد و ولد آبزيان دريايي به مخاطرات گوناگون گرفتار شوند. كارشناسان و متخصصان علوم محيطي پياپي هشدار مي دهند كه وضعيت فعلي تالاب هاي ساحلي شمال و جنوب به علت تغيير كاربري هاي غير ضرور، نفوذ پساب سمي شاليزارها و رسوب هاي ناشي از آلايندگي صنعتي و مسكوني به لحظه هاي نفس گير در غلتيده و به حالت شكننده و ناپايدار در عرصه تعادل اكولوژيك گرفتار آمده اند.
انسان غفلت زده ساكن شهرها و آبادي هاي شمال اكنون كه در بحران صيد آبزي ار درياي خزر به غريزه سرگشتگي دچار آمده است، به صورت مستمر از گراني قيمت ماهي غرولند مي كند و يكسره شكايت دارد كه بحر خزر مردم شمال را از خوان نعمت دريا محروم ساخته است!...
اما در پس چنين شكوه هاي مستمر، هيچگاه علل چنين فرجام نامباركي را به ارزيابي نمي نشيند و از خود نمي پرسد كه چرا در بيشتر ايام زمستان، تورهاي صيادي ماهيگيران حرفه اي شمال از انبوه فرآورده هاي دريايي تهي است؟
چرا در بساط سماكان و عرضه كنندگان ماهي در شهرهاي شمالي، ديگر، گونه هاي آبزي كهن سيم، سوف و ماش مشاهده نمي شود و نسل پرغوغاي ماهي سفيد پاييزي دوره اضمحلال را طي مي كند؟
چرا عرصه گسترده تالاب انزلي كه روزگاري تا پانصد كيلومتر مربع مساحت داشت و تالاب انزلي در مسير رودخانه پرآب پير بازار به علت برخورداري از عمق آب فراتر از بيست متر حالت كشتيراني داشت، اكنون مساحت تالاب به 260 كيلومتر مربع محدود گرديده و ميزان عمق تالاب نيز بين دو تا شش متر است.
چنين جفاهايي به تالاب انزلي سبب شده است كه تالاب از جوشش پرفروغ زاد و ولد و زايش تنوع زيستي آبزيان دريايي كاسته شود؛ در نتيجه فرجام ناخوشايند چنين اعمال آزمندانه انساني كه تعادل بيولوژيكي و اكولوژيكي تالاب انزلي را بر هم زده، در وضع روزانه صيد ماهي پديد مي آيد.
تورهاي صيادان شمالي به هيچ وجه غناي نعمت افزاي بحر خزر را به تصوير نمي كشد و هر آنچه از فقر آبزيان درياي خزر بر سفره غذاي مردم شمال پديد آمده است نتيجه اعمال آزمندانه انسان هاي سودجويي است كه به قوانين طبيعت در محيط هاي طبيعي احترام و حرمت نمي گذارند.
اقدامات حفاظتي
دكتر فروزان مير رسولي، استاد محيط زيست مراكز آموزش عالي، به خشكسالي هاي دهه قبل و كمبود نزولات آسماني اشاره مي كند كه سبب شده است دو تالاب انزلي و اميركلايه در شمال به وضع نگران كننده مواجهه با آلايندگي هاي فراوان روبه رو شوند. وي در اين باره خاطر نشان مي سازد:
در بين دهها تالاب موجود كشور دو تالاب فوق كه در نوع خود كم نظير بوده و از جهتي شاخص كاركردي آنها پناهگاه ميليون ها آبزي درياي خزر براي تخم ريزي و زاد و ولد و ذخيره گاه بيوسفر به شمار مي آيند، پشتيباني قوي براي درياي خزر شمرده مي شوند. بخش اعظم آبزيان درياي خزر در اوايل فصل بهار حتي از كرانه هاي ساحلي روسيه، تركمنستان و قزاقستان صدها كيلومتر را طي مي كنند تا خود را براي زاد و ولد سالانه به اين تالاب ها برسانند.
گذشته از چنين ويژگي ممتازي، آب آلاينده همراه با سموم شاليزارها و پساب هاي صنعتي و خانگي، يكي از فشارهاي مستمري است كه دو تالاب انزلي و اميركلايه را به سمت نابودي سوق مي دهد. از اين گذشته چند سال قبل جاده كمربندي انزلي كه از تالاب بين المللي مي گذشت، قرار بود اين تالاب را به صورت دو قسمت از يكديگر مجزا سازد. خوشبختانه با فشار مستمر دوستداران طبيعت، اجراي پروژه مزبور عملي نشد؛ چون اگر اين پروژه به اجرا در مي آمد قطعاً مرگ زودرس تالاب انزلي را در پي مي آورد. چرا كه ديگر پرندگان مهاجراز لانه گزينه فصلي در تالاب منصرف مي شدند و ميليون ها آبزي درياي خزر، به خصوص ماهي سفيد، محل امن تخم ريزي سالانه خود را از دست مي دادند.
جلوگيري از ساخت جاده كمربندي انزلي در حريم تالاب سبب شد كه دهها كارشناس و متخصص بين المللي تالاب به ايران سفر كردند تا موقعيت ممتاز اين تالاب را رمزگشايي كنند. فرجام تلاش هاي ثمربخش كارشناسان بين المللي تالاب ايجاد نقاط كاملاً امن و حفاظت شده در گستره تالاب انزلي بود. در نتيجه چهار منطقه چوكا، حسن بكنده، سياه كشيم و سرخان كول به مساحت حدود چهار هزار هكتار به عنوان چهار منطقه حساس و صيانت شده در بستر تالاب انزلي اختصاص يافت.
اجراي اين اقدامات حفاظتي موجب شد كه هم اكنون هزاران پرنده دريايي در همين چهار منطقه صيانت شده تالاب انزلي آشيانه هاي امن و ابدي برپا ساخته اند و تمامي ايام سال را در همين آشيانه ها در لابه لاي گل هاي نيلوفر مي گذرانند. چنين حضور شيفته كننده پرندگان در تالاب انزلي نتيجه جهد و كوشش هاي متخصصان جهاني محيط زيست است كه با رمزگشايي از اختصاصات منحصر به فرد تالاب انزلي حاصل شد. بدون شك ميليون ها قطعه ماهي كه هرساله از دامان بحر خزر براي تخم ريزي سالانه به تالاب انزلي كوچ مي كنند، مناطق آرام و صيانت شده را براي زاد و ولد انتخاب خواهند كرد.
كاركردهاي طبيعي
استاد محيط زيست مراكز آموزش عالي سپس از مسئولان اجرايي تقاضا مي كند كه براي جلوگيري از نفوذ روزانه آلاينده ها و پساب هاي صنعتي و خانگي به تالاب هاي شمال جلوگيري كنند، تا آنكه تالاب ها قادر باشند با كيفيت مطلوب، كاركردهاي طبيعي خود را به ثمر برسانند.
وي در اين باره چنين توضيح مي دهد: تمامي تالاب هاي كشورها به علت نفوذ فاضلاب هاي شهري و خانگي، سموم شاليزارها و كودهاي شيميايي و آلاينده هاي انسان ساز با معضلات فراواني دست به گريبان بوده و استمرار جريان اين تهديدات روزانه، بحران زيست محيطي را به خصوص در بطن تالاب هاي بين المللي كشورها فزاينده مي سازد. مساحت فعلي تالاب هاي ايران حدود دو تا 5/2 ميليون هكتار تخمين زده مي شود كه هر ساله بخش قابل توجهي از گستره اين تالاب ها به علت خشكانيده شدن و تبديل زيست بوم تالابي به شاليزار، باغ هاي ميوه، شهرك سازي ساحلي و ساخت و ساز ويلا در حال كاستي گرفتن است.
تا به اكنون در حدود 35 زيست بوم تالابي تحت بيست عنوان در دبيرخانه كنوانسيون تالاب هاي جهان ثبت گرديده است كه اهميت بين المللي دارند. مساحت تقريبي اين تالاب ها در حال حاضر به يك ميليون و چهارصد هزار هكتار مي رسد. هفت تالاب از اين گروه با مساحت حدود ششصد هزار هكتار در كرانه هاي ساحلي اطراف درياي عمان و خليج فارس به مركز زيست بوم پرندگان مهاجر (به خصوص درناهاي سيبري) و مأمن تخم ريزي ميگو و ماهيان درياهاي جنوب تبديل شده است.
در ضمن هفتصد هزار هكتار از مساحت تالاب هاي داخلي و سرزميني است كه 28 عنوان را تشكيل مي دهد. اين تالاب ها از نظر كاركردهاي طبيعي چنان كم نظير هستند كه در واقع ميراث شگفت طبيعت به شمار مي آيند. اين نكته نيز گفتني است كه تالاب هاي كشور ما به جهت كاركردهاي طبيعي به دو گروه مجزا تقسيم مي شوند: تالاب هايي كه اهميت جهاني دارند و گروه ديگر كه در رديف ارزش فوق العاده ملي به شمار مي آيند.
براساس ارزش گذاري دبيرخانه كنوانسيون تالاب هاي جهان، زيست بوم هاي تالابي بين المللي مورد حمايت پژوهشي و تحقيقي قرار مي گيرند و اين تالاب ها براساس توافق هاي جهاني چون زنجيره هاي طبيعي به يكديگر متصل هستند. فعاليت جدي و اساسي دبيرخانه كنوانسيون تالاب هاي جهان از 30 سال پيش در رامسر شروع شد و هدف اصلي آن صيانت همه جانبه، مديريت و هماهنگي و بهره برداري معقول و پايدار از زيست بوم هاي بين المللي تالاب ها در سراسر جهان است. به روايتي، حدود يكصد و بيست كشور عضو سازمان ملل متحد عضو دبيرخانه كنوانسيون مي باشند و تا هم اكنون 117 تالاب مهم با جايگاه زيست بوم ويژه در سراسر جهان به مساحت تقريبي 75 ميليون هكتار در آن به ثبت رسيده است.
اين مسأله حكايت از آن دارد كه زيست بوم هاي تالا بي مهم در سراسر جهان نه تنها ميراث هاي طبيعي مهم هر كشور به شمار مي آيند، بلكه اين بسترهاي طبيعي بشري در پهنه سياره زمين داراي جايگاه ويژه بوده كه دهها دريا و درياچه را هرساله از نظر غنا بخشيدن صدها نوع آبزي دريايي مورد پشتيباني كاركردي قرار مي دهند. به همين سبب از نظر اهميت تالاب ها بيش از نيمي از كشورهاي جهان عضو سازمان ملل متحد، عضويت كامل دبيرخانه كنوانسيون تالاب هاي جهان در رامسر را پذيرفته اند. اين كشورها مختصات كاركردي و اوضاع ويژه طبيعي تالاب هاي مهم خود را به ثبت رسانده اند. مقدار مساحت زيست بوم هاي تالابي كشور ما حدود 5/1 درصد مساحت تالاب هاي جهاني است و اين امر نشان از تعداد، تنوع و تراكم گونه هاي جانوري و آبزي دريايي موجود در تالاب هاي بين المللي كشور ما دارد.
سيماي تالاب
استاد محيط زيست مراكز آموزش عالي آنگاه به مختصات مديريتي تالاب هاي بين المللي مي پردازد و در اين باره نكته هاي زير را بيان مي كند:
براساس تعريف دبيرخانه كنوانسيون تالاب هاي جهان، زيست بوم طبيعي تالاب داراي ويژگي هاي خاصي است كه طي قرون و اعصار متمادي هزاران ساله تاكنون پا برجا مانده است. تالاب به زيست بوم هاي طبيعي نظير زمين هاي باتلاقي، مرطوب و آبگير و اراضي در آب نشسته با طعم شور و يا شيرين و لب شور گفته مي شود كه حداقل شش متر عمق داشته و از بيشترين تنوع زيستي، آبزي، جانوري و گياهي مواج و لغزنده در آب برخوردارند. امروزه مديريت تالاب هاي بين المللي به سه بخش عمده تفكيك مي شود.
بخش نخست، حوزه آبريز تالاب است كه هرگونه دخل و تصرف و تغيير كاربري محيطي در آنها طي مدت طولاني به اعماق تالاب انتقال مي يابد. اين عارضه ها موجب دگرگوني در سيماي تالاب ها مي شود. في المثل كاهش نزولات آسماني طي يك دهه اخير و يا نقصان <دبي> آب رودخانه هايي كه به تالاب انزلي مي ريزد، متأسفانه به تدريح از عمق تالاب مزبور كاسته و به جهت ته نشين شدن سموم شاليزارهاي اطراف و نفوذ آلاينده هاي صنعتي و خانگي، پوشش گياهي تالاب انزلي رو به تغيير و ويراني نهاده است. تغيير تدريجي در اوضاع بستر تالاب مزبور ناشي از نفوذ خواص نامطلوب آب، ورود آلاينده ها و بالاخره بروز<فيزيكوشيميايي> آب جاري ورودي به تالاب انزلي است كه در ساليان آينده غلظت سموم و آلاينده ها بيشتر شده و موجب از بين رفتن ناگهاني آبزيان و موجودات زنده و حتي كاستي گرفتن رشد نيلوفرهاي آبي و ديگر گياهان تالاب خواهد شد.
موضوع بحراني ديگر، وضع اجزاي زنده زيست بوم هاي تالاب ها، يعني گياهان و جانوران است كه حذف يكباره و ناگهاني آنها بر چرخه ساختار زنجيره اي تالاب اثرگذار است و در يك كلام سيماي طبيعي آنها را دگرگون مي كند.
گفته مي شود كه ورود گياه آزولا به تالاب هاي شمالي و معرفي آبزيان غيربومي به بعضي از تالاب هاي بين المللي مانند تالاب انزلي و يا هامون و پريشان، نشان از تغيير آرام چهره ظاهري اين زيست بوم هاي طبيعي دارد. از طرفي خشكسالي هاي موسمي، كمبود ريزش نزولات آسماني، تغيير مسير و گاه خشك شدن رودخانه اي جاري به تالاب، بروز توفان ها، افزايش سطح آب درياهاي مجاور و يا وقوع زمين لرزه از ديگر عوامل تهديد طبيعي بقاياي تالاب ها هستند.
رمز گشايي از تالاب ها / ضرورت احياي تالاب ها با هدف غناي هر چه گسترده تر آبزيان دريايي(3) محمدرضا اسماعيل پور
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 315 بار
|
فهرست نشريات
