|
يك عكس فوري از مجموعه داستان <اژدها كشان>، نوشته يوسف عليخاني؛ ادبيات اقليمي عليه ادبيات اقليمي
نويسنده: محسن فرجي
تازه ترين مجموعه داستان يوسف عليخاني با نام < اژدها كشان> از سوي انتشارات نگاه منتشر شده است. اين مجموعه كه دربرگيرنده 15 داستان است، در تيراژ2000 نسخه و بهاي 1500 تومان در دسترس علاقه مندان به ادبيات داستاني است. داستان هاي عليخاني در كتاب < اژدها كشان> از دو منظر قابل ارزيابي و بررسي است؛ نخست از منظر قرار گرفتن در ژانر ادبيات روستايي يا اقليمي و دوم از منظر زبان و كاركرد آن در داستان هاي اين كتاب.
آغاز شكل گيري ادبيات اقليمي در ايران به دهه سي باز مي گردد و دوران اوج شكوفايي و به بار نشستن آن، دهه چهل بوده است. در اين دهه بود كه به واسطه اصلاحات ارضي و مطرح شدن مسائلي مانند تقابل سنت و مدرنيته، ادبيات اقليمي تبديل به جرياني بالنده و پويا در داستان نويسي ايران شد، اما در دهه پنجاه و پس از انقلاب، آهسته آهسته از رواج افتاد و به جز نمونه هايي اندك شمار، جايگاه و جلوه چنداني نيافت.
اكنون بعد از افول اينگونه قصه نويسي در ايران، عليخاني در پي احياي آن برآمده است، اما به هدفي ديگر. در واقع مجموعه داستان <اژدها كشان> در ادامه ادبيات اقليمي دهه چهل قرار نمي گيرد و دنباله اين سنت ادبي نيست.
اكنون به اختصار به تمايز داستان هاي عليخاني با ادبيات بومي دهه چهل مي پردازيم. در اين ادبيات كه مي توان در يك تقسيم بندي كلي آن را به ادبيات خطه هاي شمال و جنوب ايران تقسيم بندي كرد، يكي از مضامين بسيار مهم، طرح مبارزات دهقاني و رويارويي روستاييان با فئودال ها و اربابان است. از همين جاست كه اولين تمايز و تفاوت داستان هاي عليخاني با ادبيات اقليمي دهه چهل آغاز مي شود.
عليخاني به هيچ روي در داستان هاي خود در پي نشان دادن فقر و مظلوميت روستاييان و قيام آنها عليه اربابان نيست. از همين رو، راهش از آن نوع ادبيات جدا مي شود؛ چرا كه اساسا دوره طرح چنين مضاميني گذشته است. بنابراين بايد حساب داستان هاي اقليمي او را از داستان هاي نويسندگاني مانند به آذين و يا علي اشرف درويشيان و منصور ياقوتي جدا كرد.
موضوع و مضمون ديگري كه دستمايه نويسندگان بومي نويس در دهه چهل مي شود، نقد و مبارزه با خرافات و سنت هاي عوامانه روستاييان است. در اين جا غلامحسين ساعدي به عنوان يكي از چهره هاي شاخص رخ مي نمايد. ضمن اينكه نمي توان از نويسندگاني چون هوشنگ گلشيري و احمد محمود در اين عرصه غافل شد. اما قصه هاي مجموعه < اژدها كشان> در پي نقد سنت هاي بومي اهالي روستا نيستند. اساسا عليخاني با اين شكل به سراغ داستان نرفته است كه از آن ابزاري براي نقد يا تحقير باورها و عادات سنتي روستاييان بسازد.
در بخش ديگري از ادبيات اقليمي ايران، موضوعي كه جلوه مي كند و پررنگ مي شود، بهره گيري از طبيعت روستا براي رسيدن به يك فضاي تغزلي و رومانتيك است. اين رويكرد را بيشتر در بومي نويسان شمال ايران بايد جست وجو كرد تا بومي نويسان جنوب كه با توجه به فضاي شمال كشور، رويكردي طبيعي است. با اين حال، هرچند كه از نظر جغرافيايي داستان هاي عليخاني در كتاب <اژدها كشان> به ادبيات اقليمي خطه شمال اختصاص دارند و در يكي از روستاهاي منطقه الموت به نام <ميلك> اتفاق مي افتند اما عليخاني در پي سود جستن از جنبه هاي چشم نواز و زيباي مكان داستان هايش نيست.
با اين اوصاف مي توان گفت داستان هاي <اژدها كشان> در عين قرار گرفتن در ژانر ادبيات اقليمي، براي خود طرزي نو دارد؛ طرزي كه در غياب اين نوع ادبيات در ساليان اخير، به داستان هاي عليخاني جنبه اي بي نظير مي بخشد ( با اين توضيح كه در اين جا بي نظير به معناي كيفي كلمه نيست و فقط يكه و يگانه بودن داستان هاي او را مي رساند.)
دومين منظري كه مي توان از آن به داستان هاي كتاب < اژدها كشان> پرداخت، زبان و كاركرد آن است. طبيعي است كه در اين گونه داستان ها وقتي شخصيت ها به بيان ديالوگ هايشان مي پردازند، از گويش بومي منطقه بهره بگيرند؛ اتفاقي كه در اين كتاب هم روي داده است.
با در نظر گرفتن اين نكته كه عليخاني واژه هاي كاملامحلي و نامانوس را در ديالوگ ها به فارسي ترجمه كرده و فقط شماي كلي از آن گويش را به نمايش گذاشته است، بي آنكه مثل بسياري از قصه هاي اقليمي دهه چهل نيازمند پانويس و ارجاعات پي درپي در داستان هايش باشد. با اين حال، كاري كه او در عرصه زبان كرده به ديالوگ هايش برنمي گردد، بلكه در متن قصه و توصيف هاي اوست كه خود را به دو شكل نمايان مي كند؛ نخست به شكل كلماتي محلي كه البته براي مخاطب شهري هم با كمي تامل، مفهوم هستند و دوم با رسيدن به يك < لحن> خاص كه از ساده گويي مردم منطقه الموت وام گرفته است.
مثلادر داستان دوم كتاب با نام < نسترنه> مي خوانيم: <خدا عالم است به كرد كارشان.>(ص 28) شايد نويسنده اي شهري براي بيان اين مضمون مي نوشت: <خدا از كارهايشان خبر دارد.> اما در اينجا واژه < كرد كار> آمده است كه ضمن غريبه و نامانوس نبودن براي يك مخاطب شهرنشين، به آفريدن لحن در داستان او كمك كرده است. اين رفتار زباني عليخاني، خود واجد دو پيامد است: نخست فضا سازي در داستان بدون نياز به توصيف هاي سنتي و متداول، دوم پيشنهاددادن واژگان و عباراتي به داستان امروز ما كه مي تواند به ذخيره واژگاني نويسندگان افزوده شود.
در اين فرصت نمي توان به بيان نكته اي ديگر نپرداخت، هرچند مختصر و ناگشوده. تلاش پيگيرانه عليخاني در < اژدها كشان> و همچنين مجموعه داستان قبلي او < قدم به خير مادر بزرگ من بود> منجر به خلق دنياي داستاني او شده است؛ دنيايي كه جغرافيايش روستايي وهم زده به نام < ميلك> است. او در اين داستان ها آداب و عادات مردم اين روستا را همچون امانتداري سختكوش به قالب ادبيات آورده و از ترس ها، اندوه ها و دغدغه هاي آنان سخن گفته است، اما خود او به عنوان يك نويسنده كه ناظر جهان است، در كجا ايستاده؟
به گمان من عليخاني تا به اينجاي كار موفق به خلق <دنيا>ي داستاني خود شده - كه موفقيت كمي هم نيست- اما هنوز < جهان> داستاني خود را خلق نكرده است.
□
دفعات مطالعه اين مطلب: 217 بار
|
فهرست نشريات
